Over ´werk´ en de toepassing ervan in de scheepsbouw bestaat veel verspreide literatuur. Omdat dit artikel het accent zal leggen bij het (veen)mos, zullen we hier niet uitgebreid op werk ingaan. Men neemt aan dat in ons land werk als breeuwmateriaal populair werd door de grote hoeveelheden henneptouw die men in het VOC-tijdperk voor de bouw van schepen nodig had. Maar het mos was toen nog niet vergeten, zoals we uit onderstaande voorbeelden zullen zien.
Dankzij het werk van wat nu het Nederlands Instituut voor Scheeps- en onderwaterArcheologie (NISA) heet, is er veel kennis over de toegepaste breeuwmaterialen in scheepswrakken uit de voormalige Zuiderzee. Overwegend blijken dit mossen te zijn; met name het Waterveenmos, Sphagnum cuspidatum, is eeuwenlang in gebruik geweest. Bij het droogleggen van Oostelijk Flevoland werd aan diverse scheepswrakken archeologisch onderzoek verricht. Hierbij werden onder andere de wrakken gedateerd en zijn er tevens breeuwmonsters genomen. In 60% van de onderzochte breeuwmonsters werd S. cuspidatum aangetroffen. Het oudste wrak waarin die soort werd gevonden, werd in de 8de eeuw gebouwd; het jongste wrak in de 18de eeuw.
Voor de geschreven bronnen slaan wij De Nederlandsche Scheepsbouwkonst (1697) van Cornelis van Yk er eens op na. Hij kent ´Wit en Grov werk´ als breeuwmateriaal, maar in zijn dagen heeft het mos ook nog zijn toepassing. Van Yk: ´Het Mosch word, gedroogt sijnde, gebruikt tot het digt maken eeniger Schips inwendige Deelen.´ Vervolgens wijst hij op de noodzakelijke lassen in de kiel. Als een schip namelijk langer moet worden dan de lengte van beschikbare (eiken)bomen moet de kiel uit een aantal delen worden samengesteld; deze delen worden verbonden met schuine lassen en, om indringen van water via deze las te verhinderen, wordt deze afgedicht. Van Yk weer: ´Den Bouwmeester mag door een of twee voorzigtige Mannen, dezelve met Mosch, tot in haar binnenste, laten aanvullen, en, ter weder Einden, met houte Nagels doen sluiten.´ Van Yk weet waar het mos vandaan komt: ´Het Mosch, een Vogt, of Vlies dat ook wel hier te Landen, maar meerder in Braband, in, en onder ´t Water groeid, kan de 100 Bossen gemeenlijk voor 24 of 30 Stuivers gekogt werden.´ Een oude betekenis van vocht (=vacht) of vlies is: dik plantendek.
G.P.J. Mossel was een marineofficier die in 1859 zijn Handleiding tot de Kennis van het Schip schreef. Hierin behandelt hij de constructie van het schip, de verschillende delen waaruit het bestaat, de gebruikte materialen en de gereedschappen. In hoofdstuk VI over MOS, WERK, PEK, ENZ. lezen we: ´De vele verschillende deelen, waaruit een schip bestaat, vormen naden, die voor den toegang van het water goed en deugdelijk digt moeten gehouden worden. Hiertoe gebruikt men voornamelijk het mos of mospapier en bruinwerk. Het mos is eene plant, die in het water groeit, en welker bladen, na gedroogd te zijn, tot bosjes bij elkander gebonden worden; ook komt het voor in den vorm van papier, en is dan zeer geschikt om het tusschen groote oppervlakten, die voor den toegang van het water gedigt moeten worden, te plaatsen. Het heeft de eigenschap van door vocht te zwellen en is zeer duurzaam. De bosjes mos gebruikt men om daarmede mossponningen als anderzins op te vullen; men noemt dit: iets aanleggen met mos of mospapier.´ Let op het begrip mospapier, een term die het eerst bij Mossel geregistreerd is. We komen erop terug.
Dat mos nog lang gebruikt werd voor inlandse scheepjes blijkt ook uit een krantenbericht van 1876. De Utrechtse Courant nr. 237 maakte daarin melding van de vondst van ´het schip van IJsselstein´ in een zandafgraving. Het bleek te gaan om een eikenhouten praam of schouw van ´een niet zeer hoge ouderdom´ en van een vorm en afmeting die ´veel overeenkomt met hedendaagsche pramen, welke in de veenderijen in gebruik zijn.´ Dit concludeert de krant aan de hand van in het schip aangetroffen voorwerpen. Men denkt aan ´een ouderdom tussen de één en twee eeuwen.´ En verder: ´Alle naden zijn gebreeuwd met nog zeer goed herkenbaar mos, in plaats van werk of hennep´.
Scheepswerf WesthofIn 1990 bestond het scheepswerfje Westhof in Zoeterwoude 200 jaar. Dat jubileum - en tevens de sluiting - werd herdacht met een open dag, waarbij onder andere een tentoonstelling van oude gereedschappen was ingericht. Nooit is er iets weggegooid. Versleten of afgekeurd gereedschap en antieke ijzerwaren bleven op de zolders liggen. Al geruime tijd waren er geen westlandertjes en boerenschouwen meer gebouwd. In een van de loodsen liep ik een trotse oud-scheepmaker Jan Vreeburg (1906) tegen het lijf. Zijn ´hele leven´ heeft hij op het Zoeterwoudse werfje gewerkt. En, wat voor dit artikel van belang is: hij vertelde mij dat er in vroeger dagen Belgische marskramers met mos uit de Brabantse en Belgische vennen kwamen leuren. Niet alleen in Zoeterwoude overigens, zij trokken langs de vele boerenwerfjes die Holland toen telde.
In dit artikel gaan we er niet uitgebreid op in hóe de afdichting van de scheepshuid werd verkregen. In het kort kan gesteld worden dat de naden iets V-vormig werden uitgestoken en opgevuld met in bruine teer gedrenkt mos. Het geheel werd afgedekt met houten latjes (moslatten of sintelroedes) die weer werden vastgezet met platte ijzeren kramplaatjes, de zogeheten sintels. In Van Zintelen, van Zintelroeden ende Mossen worden veel verschillende typen sintels afgebeeld. Het sinteltype vormt een hulpmiddel bij het dateren van middel.eeuwse scheepswrakken.
Het smeden van sintels, het breeuwen met een breeuwhout en het vastzetten van de moslatten, zoals dit gebeurde bij de reconstructie van de Kamper kogge, is nauwkeurig in tekening gebracht door Frederik J. Weijs in zijn boek Sporen van een ambacht, Het houten schip.
